Hij vernoemde zich naar een tragisch overleden filmster en een seriemoordenaar en werd de schrik en de zondebok van conventioneel Amerika. Maar welke andere popster kan zeggen dat hij de wereld zo’n les heeft geleerd?
Hij doet het er natuurlijk om. Anders zou hij zich niet Marilyn Manson noemen. Dus als hij door een voormalig bandlid – ene Madonna Wayne Gacy – voor de rechter wordt gedaagd en wordt beschuldigd, onder meer van het in bezit hebben van het geraamte van een zevenjarig Chinees meisje, dan zal hij daar op geheel eigen wijze op reageren. Manson ontkent alles, om aan het slot van het betoog tot de kern te komen: ‘Ik zou nooit geld uitgeven aan het skelet van een Chinees meisje,’ zegt hij dan. ‘Dat is echt een brug te ver… Het is trouwens een jongetje.’
Seksspelletjes
Dat skelet is er wel degelijk, daar in de Marilyn Manson Mansion, en het is inderdaad een jongetje. Tenminste, als we schrijver Chuck Palahniuk mogen geloven. De man die onder meer Fight Club op zijn naam heeft staan, nam in zijn verzamelbundel Stranger Than Fiction een interview met de zelfverklaarde ‘Antichrist Superstar’ op. Behalve dat skelet turven we ook nog het altaarstuk van een voormalige Engelse Satanskerk, opgebouwd uit een geraamte van een man van bijna twee meter. De menselijke schedel is vervangen door die van een ram. Daarnaast: een kunstbeen. Een gulle gift van een fan die het na een optreden afdeed en in de handen van Manson drukte. Het is weer eens wat anders dan de slipjes die andere popsterren worden toegeworpen.
De rechtszaak van Madonna Wayne Gacy, de artiestennaam is een samenvoeging van Amerika’s populairste zangeres en de man uit Chicago die bekend werd als de Killer Clown, is van augustus dit jaar. Hij had wel eens eerder aan de bel mogen trekken, als hij zich zo stoorde aan de uitspattingen van zijn voormalige baas. Het portret van Palahniuk dateert van járen geleden. Wie Marilyn Manson zegt, wisten we toen al, zegt nu eenmaal buitenissigheid. Nu is dat geen verrassing meer. Daarvoor hoef je hem ook niet in zijn met melkkleurige contactlenzen bedekte ogen te hebben gekeken of de hand die vastzit aan dat graatmagere lange lijf te hebben geschud. De verhalen van journalisten die hem ontmoeten in tot ijzige temperaturen gekoelde hotelkamers zijn genoegzaam bekend. De reden: zo kan Marilyn Manson zich, zelfs bij zomerse hitte, altijd van top tot teen in het leer blijven hullen. En het heeft als bijkomend voordeel dat de visite automatisch begint te rillen bij de aanblik van het griezelige fenomeen.
Collega Alice Cooper, die in een ver verleden ook kon bogen op een reputatie als shock rocker, zei ooit schouderophalend over Manson: ‘Hij heeft de naam van een vrouw en draagt make-up. Origineel…’ Maar Marilyn Manson is meer dan wéér een verklede vent. Daarvoor hoeven de geruchten niet eens waar te zijn. Dat hij drieduizend bezoekers van zijn concert drugs heeft gegeven. Dat hij zijn onderste ribben heeft laten verwijderen, zodat hij zichzelf kan pijpen. Dat hij foetussen eet. Dat hij seks heeft met dieren. Enzovoort, enzoverder: hij is hoe dan ook de schrik van conventioneel Amerika.
De schrik van conventioneel Amerika praat niet, zo valt in alle verhalen te lezen, hij fluistert. Met een monotone, zware stem, soms nauwelijks verstaanbaar. Maar het een en ander verwoorden kan hij. Verrassend intelligent zelfs. Waarom hij zó is geworden? Ha, Manson heeft het antwoord altijd meteen paraat. Zoals het ook in geuren en kleuren staat beschreven in zijn autobiografie The Long Hard Road Out of Hell. De opa van – toen nog – Brian Warner, geboren in Canton, Ohio, was, in de woorden van Manson, een ‘lompe en conservatieve vrachtwagenchauffeur’. Opa Jack spendeerde ook opvallend veel avonden in de kelder, waar de jonge puber Brian hem een keer betrapte. Op het doen van seksspelletjes, waarbij pruiken, dameskleren, dildo’s en… elektrische treintjes een rol vervulden. ‘Of ik schrok? Nee, het was meer een feest van herkenning,’ vertelde hij het Algemeen Dagblad eind vorige eeuw. ‘Het zat kennelijk in mijn genen, alleen had het een generatie overgeslagen.’
Mooi verhaal. En makkelijk te geloven ook. Al was het maar omdat het een verklaring bood voor het excentrieke gedrag van de altijd bizar uitgedoste Manson. De freak stamde uit een familie van freaks. Helaas klopt het niet, zo valt bijna terloops te lezen in het verhaal van Chuck Palahniuk. Na het verschijnen van de autobiografie bekende de vader van Manson dat zíjn vader niet zijn echte vader was, en de grootvader dus ook geen bloedverwant van Manson. De opa-theorie kon meteen de deur uit. Alleen in fictie passen de dingen zo soepel in elkaar, in het echte leven gebeurt dat zelden.
Vette knipoog
Met dat echte leven zal Marilyn Manson altijd op gespannen voet blijven staan. In zijn jeugd werd Brian Warner zó vreselijk gepest, hoorde hij zó nergens bij, voelde hij zich zó vervreemd van alles en iedereen, dat hij als kind nagenoeg onzichtbaar bleef. Niet gek dat hij nu zegt: ‘Ik hoefde geen alter ego te creëren, ik moest een ego creëren.’ Op de naam Brian Warner reageert hij niet meer. ‘Wat ik ook doe, wat ik ook zeg, ik ben nu Marilyn Manson. Ik kan het niet een-twee-drie afzetten.’ Hij legt uit: ‘Mijn levens als artiest en gewoon mens lopen helemaal in elkaar over. […] Het was voor mij zelfs een grote teleurstelling toen bleek dat de leden van Kiss en de zanger Alice Cooper alleen maar een rol bleken te spelen. Dat het in werkelijkheid saaie huisvaders zijn.’ Van Cooper weten we bijvoorbeeld dat hij graag golft en dat hij een herboren christen is. Als dat laatste in Mansons bijzijn wordt gememoreerd, maakt hij een gebaar alsof hij moet braken. Gezworen kameraden zullen ze nooit worden.
Toch drijft de figuur Marilyn Manson, net als Kiss en Cooper in vroeger dagen, volledig op het spel tussen feit en fictie. Het idee dat wij – het publiek, de toeschouwers – niet mogen weten wat we moeten geloven. Meer dan een gedeelde illusie is het niet. Een afspraak die, als ze onverhoopt niet wordt nagekomen, de bodem onder het hele idee vandaan slaat. Een geraamte, een altaarstuk, een prothese – dat zijn de theaterstukken.
Wie zich daardoor niet te zeer laat afleiden, merkt dat de fictie eenvoudig te herkennen is. Blijven letten op de vette knipoog. Alleen de mensen die echt beledigd zijn, door zijn figuur, door zijn entourage, door zijn teksten, blijken opeens niet meer goed te kunnen kijken. Juist door zijn fictieve karakter heeft Marilyn Manson kwesties aan de kaak kunnen stellen die voor Brian Warner onbespreekbaar waren gebleven. ‘Als performer,’ merkte hij ooit op, ‘wilde ik de luidste, meest volhardende alarmklok zijn die er was.’
Die alarmklok ging af, en hard ook, nadat twee jongens in april 1999 hun geweren hadden leeggeschoten op al het levends wat maar voor hun voeten kwam op een highschool in het Amerikaanse plaatsje Littleton. Volgens de eerste, vooruitgesnelde berichten in de media gingen Dylan Klebold en Eric Harris gehuld in zwarte kleren en gebruikten ze make-up. Dus moesten ze wel groot fan zijn van Marilyn Manson. Hij was de enige mogelijke zondebok van wie de kranten veronderstelden dat de man in de straat zou kunnen hebben gehoord. Even eng als omstreden.
columbine highschool.
Het is nog maar de vraag of je Marilyn Manson een muzikant zou moeten noemen. Of zelfs maar een zanger. Ook The Observer worstelde daarmee en typeerde hem maar als ‘an instinctive psychosexual performance poet’. Om er meteen aan toe te voegen: ‘En een van de meest geslepen sociopolitieke commentatoren die de Verenigde Staten hebben gekend’. De muziek van Marilyn Manson lijkt inderdaad maar bijzaak: David Bowie voor debielen, en dan ook nog eens met een flinke hardrocktic. Niet bijzonder, en niet bijzonder origineel. Je kunt hoogstens zeggen dat de cd’s van Marilyn Manson opvallend goed klinken. Maar dat argument wordt doorgaans pas van stal gehaald als andere kwalificaties niet opgaan.
Daarom zou je kunnen zeggen dat Marilyn Mansons magnum opus géén stuk muziek is. Uiteraard heeft hij niet in de coulissen gewacht op de shooting in de Columbine Highschool. Maar toen het eenmaal zo ver was, was hij er klaar voor. Hij weigerde te verschijnen voor de camera’s van alle talkshows in Amerika. Het zou nog een flinke tijd duren voordat Bowling For Columbine van Michael Moore in de bioscoop te zien zou zijn, een film die Marilyn Manson veel lof opleverde vanwege zijn ‘verstandige woorden’. Manson schreef eerst Who’s Fault Is It?, een lange open brief aan het muziektijdschrift Rolling Stone, nog steeds het beste wat hij heeft gepresteerd in zijn carrière.
‘Het is triest om te denken dat de eerste mensen op aarde geen boeken, films, games of muziek nodig hadden om hen te inspireren tot koelbloedige moord,’ begint hij. ‘Op de dag dat Kaïn de hersens van zijn broer Abel insloeg was zijn enige motivatie zijn eigen menselijke neiging tot geweld. Of je de bijbel nu interpreteert als literatuur of het laatste woord van wat dan ook God mag zijn, het christendom heeft ons een beeld van dood en seksualiteit gegeven waarop we onze cultuur hebben gebaseerd. Een halfnaakte man hangt in de meeste huizen en om onze nek, en dat hebben we ons hele leven voor lief genomen. Is dit een symbool van hoop of van hopeloosheid? De bekendste moord was tegelijkertijd de geboorte van het doodsicoon – de blauwdruk van beroemdheid. Jammer genoeg, ons streven naar moraliteit ten spijt, wordt nergens in de geschriften intelligentie geprezen als deugd.’
Op deze toon geeft hij het ene houtsnijdende argument na het andere waarom niet hij de schuldige is van het drama in Littleton. ‘Throw a rock,’ schrijft Manson, ‘and you’ll hit someone who’s guilty.’ Hij wijst naar de rol van de media, die niet schromen om Charles Manson op de covers van hun tijdschriften te zetten, alsof het een gevierde filmster betreft. Inderdaad: vandaar de naam Marilyn Manson. Hij wijst naar de ouders, die toch maar toelieten dat hun kinderen schietwapens aanschaften. ‘De National Rifle Association heeft veel te veel macht om aan te pakken, dus kiezen de meeste mensen Doom, The Basketball Diaries en ondergetekende.’ En hij legt, het klinkt zo logisch, de schuld bij de daders zelf. ‘De grootste angst van de mensheid is chaos,’ meent Manson. ‘Het was ondenkbaar dat deze gasten geen aanwijsbare reden hadden voor hun acties.’
Pijnlijk einde
Zelfs als je een sympathieke rekenmethode hanteert, duurt de loopbaan van een shockrocker niet veel langer dan een jaar of zes. Na zes jaar begon Kiss met het maken van disco – een doodzonde in de ogen van hun oude aanhang. Nu kent iedereen Kiss van ‘I Was Made For Loving You’, en niet van hun vroegere, harde rockmuziek. De groepsleden hebben het zelfs een keer zónder make-up geprobeerd, maar dat bleek geen succes. Nu is Kiss een gemaskerd circus dat tot het einde der dagen gedoemd is oude trucjes te herhalen, compleet met bloedspuwen. Voor Alice Cooper zijn de wilde jaren allang voorbij. Hij scoorde eind jaren zeventig zijn grootste hit met de tranentrekkende ballad ‘How You Gonna See Me Now’, waarin hij zijn echtscheiding bezingt. In de bijbehorende videoclip loopt, door het voortdurend plengen van tranen, zijn make-up op den duur uit.
De eerste plaat van Marilyn Manson verscheen in 1994. Als we de periode van zes jaar aanhouden, kwam Columbine, hoe cru het ook mag klinken, nog net op tijd. Op zijn laatste cd, Eat Me, Drink Me, rept hij in ongeveer de helft van de liedjes, direct of indirect, over het pijnlijke einde van zijn huwelijk met burlesque-danseres Dita Von Teese. Zo begint hij op het laatst toch nog op de door hem zo verafschuwde Alice Cooper te lijken. De ‘Antichrist Superstar’ is bezig zich af te schminken, hij is al zo ongeveer op de helft. Hij heeft zijn nut bewezen. Meer dan dat: welke popster kan zeggen dat hij de wereld, lees: Amerika, zo’n les heeft geleerd als Marilyn Manson? Maar wie er verstopt zit onder die dikke laag make-up? Misschien wel helemaal niemand. V
